تاریخ : شنبه 30 دی 1391 | 08:23 ب.ظ | نویسنده : osam

کارآمدی در لغت و تلقی‌های رایج به معنای مفید بودن، مؤثر بودن در تأمین نیازها و مطالبات، ایفای کارکردهای خاص و مورد انتظار به کار می‌رود. مفهوم کارآمدی، مفهومی ارزشی و معرّف نوع و درجاتی از مطلوبیت است. کارآمدی دین، ویژگی خاصی است که قطعاً به افزایش اعتبار و وجاهت دین در سطوح فردی و اجتماعی کمک شایان می‌کند. ..


در پاسخ به این پرسش که آیا دین در عرصة جامعه کارآمد است یا خیر، باید دانست که این سنخ سؤالات، عمدتاً از موضع پدیدارشناختی (تلقی دین به‌عنوان یک واقعیت و یک نهاد اجتماعی) و ناظر به جنبه‌های کارکردی دین، البته از نوع کارکردهای جامعه‌شناختی (در مقابل کارکردهای معرفت‌شناختی، روان‌شناختی، روان‌کاوانه، تربیتی و...) است. در این تلقی، سؤالات ناظر به چیستی جوهر دین، فلسفه وجودی و منشأ دین، ظرفیت‌های آموزه‌ای و معارفی دین، حقانیت دین، ارزیابی و اعتبارسنجی دعاوی دین و سؤالاتی از این‌دست، جایی ندارد. به بیان دیگر، در این تلقی، سؤال این است که دین چه می‌کند و به دنبال چیست؟
 

در این دیدگاه، ارزش و اعتبار دین، صرفاً تابع نقش‌ها و کارکردهایی است که عمدتاً به صورت مستقیم در سطوح فردی و اجتماعی انعکاس می‌یابد. طبق منطق کارکردی، اصل شکل‌گیری و استمرار تاریخی دین (که در تلقی غالب جامعه‌شناسان به‌منزلة یک نهاد اجتماعی مطرح است) ربط مستقیمی با ایفای مجموعه‌ای از کارکردهای ضروری دارد و قاعدتاً هنگامی که دین به هر دلیل از ایفای کارکردهای مورد انتظار ناتوان باشد یا آن را به سایر نهادها واگذار کند، یا تأمین آنها مستلزم هزینه‌های توجیه‌ناپذیری باشد، رسالت تاریخی و اجتماعی آن، پایان‌یافته تلقی می‌شود.

 

امروزه این دیدگاه به دلیل غلبه نگرش پوزیتیویستی و سکولاریستی، به کارکردهای بی‌بدیل ادیان الهی در تأمین برخی غایات دنیوی و سعادت اخروی بی‌توجه است.


تردیدی نیست که دین اهداف، مقاصد، کارکردها و فواید فردی اجتماعی متعدد و غالباً جایگزین‌ناپذیری دارد و محبوبیت و مقبولیت بلامنازع دین نیز همواره به دلیل ایفای نقش‌های کارکردی و فایده‌مندی آن در زندگی فردی و اجتماعی بوده است. اما محدود ساختن رسالت دین و پیامبران الهی به ایفای چند کارکرد خاص، آن‌هم کارکردهای متغیر و بعضاً جایگزین‌پذیر، بدون بیان وجه تمایز دین از غیر دین در ایفای آنها، به‌گونه‌ای تخفیف و تضعیف دین است.

 

به همین دلیل غالباً شریعت‌مداران، این سنخ تلقی‌های جامعه‌شناختی از دین را کم‌مایه، ضعیف و منافی با رسالت و آرمان فرهنگی، تربیتی، اجتماعی و تاریخی دین می‌دانند. طبق این تلقی، جاودانگی مورد ادعای ادیان الهی همچون اسلام، همواره منوط به ایفای سنخی از کارکرد خاص اجتماعی خواهد بود.

 


برای پاسخ به سؤالاتی که دربارة کارکرد دین مطرح می‌شوند، هم پاسخ درون‌دینی وجود دارد و هم پاسخ برون‌دینی؛ یعنی هم می‌توان از طریق بررسی و کاوش ظرفیت‌های آموزه‌ای و الهیاتی دین در خصوص کارکردهای محتمل و تقدیری دین داوری کرد و هم با ارجاع به تجربیات تاریخی و اجتماعی و کارکردهای محقق آن.

 

الهیون معمولاً با تأملات درون‌متنی به تحلیل کارکردی دین در کنار سایر تحلیل‌ها می‌پردازند و جامعه‌شناسان و مردم‌شناسان به شیوه دوم و با بررسی عملکرد تاریخی ـ اجتماعی دین و نهادها و سازمان‌های دینی یا هرآنچه مستقیم و غیرمستقیم تحت تأثیر دین و فرهنگ دینی محقق شده است، در این خصوص داوری می‌کنند.

منبع:گروه مجلات همشهری




طبقه بندی: دینی،